رضا معممی مقدم، مدیرکل فرهنگی سازمان اوقاف و امور خیریه ـ در روزهای حضور در مسیرهای اربعین، از مرزهای جمهوری اسلامی ایران تا شهرهای زیارتی عراق، در محورهای مهران، خسروی، شلمچه، نجف، کربلا، کاظمین، سامرا و طریق، بارها با مواکب امامزادگان، بقاع متبرکه و موقوفات سازمان اوقاف و امور خیریه مواجه شدم. حضور گسترده و اثرگذار ۳۵۰ مواکب  اوقافی، این پرسش را در ذهنم ایجاد کرد که ظرفیت واقعی این مواکب چیست؟ حاصل این مشاهدات میدانی و تأملات، یادداشت زیر است:
امروز مواکب امامزادگان، بقاع متبرکه و سازمان اوقاف، یکی از گسترده‌ترین شبکه‌های مردم نهاد خدمت‌رسانی به زائران اربعین را در داخل کشور، مرزهای خروجی و مسیرهای منتهی به عتبات عالیات تشکیل می‌دهند. این شبکه، صرفاً مجموعه‌ای از مراکز اسکان، پذیرایی و خدمات رفاهی نیست، بلکه پشتوانه‌ای از سرمایه‌های دینی، اجتماعی و فرهنگی را با خود همراه دارد که می‌تواند نقش مهمی در تعمیق پیام اربعین ایفا کند.
نخستین و مهم‌ترین مزیت این مواکب، برخورداری از شبکه گسترده مردمی و سرمایه ماندگار وقف است. سازمان اوقاف با تکیه بر هزاران امامزاده و بقعه متبرکه، موقوفات، هیئت‌های امنا، خادمان، روحانیون، خیران و گروه‌های مردمی، زنجیره‌ای منسجم از خدمت را از سراسر ایران تا مسیرهای زیارتی عراق ایجاد کرده است. این ظرفیت، مواکب اوقاف را بر پایه سه سرمایه ارزشمند؛ سرمایه اجتماعی، سرمایه دینی و سرمایه وقفی استوار ساخته و امکان ارائه الگویی پایدار از خدمت حسینی را فراهم کرده است.
وجه تمایز دیگر این مواکب، هویت وقفی آنهاست. بسیاری از خدماتی که در این مواکب به زائران ارائه می‌شود، حاصل نیت‌های خالص واقفانی است که سال‌ها و گاه قرن‌ها پیش، اموال خود را برای ترویج دین و خدمت به مردم وقف کرده‌اند. از این رو، هر وعده غذا، هر محل اسکان و هر خدمت فرهنگی، جلوه‌ای از برکت وقف و استمرار صدقه جاریه است. اگر این حقیقت برای زائران به‌درستی روایت شود، مواکب سازمان اوقاف می‌توانند به بزرگ‌ترین رسانه معرفی فرهنگ وقف در جهان اسلام تبدیل شوند.
امامزادگان و بقاع متبرکه نیز در این منظومه، تنها مکان‌هایی برای زیارت نیستند؛ بلکه خاستگاه خدمت حسینی به شمار می‌روند. بخش مهمی از فرآیند اربعین از همین اماکن مقدس آغاز می‌شود؛ از ثبت‌نام و ساماندهی کاروان‌ها گرفته تا آموزش خادمان، جمع‌آوری کمک‌های مردمی، برگزاری مراسم بدرقه زائران، اسکان موقت و استقبال از زائران پس از بازگشت. به همین دلیل می‌توان گفت اربعین برای سازمان اوقاف از امامزادگان آغاز می‌شود و پس از پایان سفر نیز دوباره به امامزادگان بازمی‌گردد؛ ویژگی‌ای که کمتر نهادی از آن برخوردار است.
در کنار این ظرفیت‌ها، مواکب اوقاف از یک قابلیت تمدنی نیز برخوردارند. اگر این مواکب در مرزها و محورهای مختلف اربعین، از مهران و شلمچه تا نجف، کربلا، کاظمین و سامرا، با هویتی واحد و روایتی مشترک فعالیت کنند، شبکه‌ای فرهنگی و بین‌المللی شکل خواهد گرفت که می‌تواند پیام واحدی از وقف، خدمت، محبت اهل‌بیت(ع) و فرهنگ حسینی را به میلیون‌ها زائر منتقل کند. چنین شبکه‌ای، ظرفیتی ارزشمند برای دیپلماسی فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در اربعین خواهد بود.
با وجود این ظرفیت‌های گسترده، مواکب سازمان اوقاف همچنان با چالش‌هایی مواجه هستند.
۱_ مهم‌ترین چالش، غلبه نگاه خدماتی بر مأموریت فرهنگی است. در بسیاری از موارد، موفقیت موکب با تعداد وعده‌های غذایی، ظرفیت اسکان یا حجم خدمات رفاهی سنجیده می‌شود؛ در حالی که شاخص اصلی باید میزان اثرگذاری فرهنگی و معرفتی آن باشد البته مقیدات نیات واقفین برای اطعام، زمینه را برای سایر امور محدود کرده است  .
چالش دیگر، کم‌رنگ بودن روایت وقف است. بسیاری از زائران بدون آنکه بدانند، از خدماتی بهره‌مند می‌شوند که از محل درآمد موقوفات و نیت ماندگار واقفان تأمین شده است. اگر این پیوند برای آنان تبیین نشود، یکی از مهم‌ترین فرصت‌های معرفی فرهنگ وقف از دست خواهد رفت.
از سوی دیگر، نبود هویت رسانه‌ای مشترک میان مواکب سازمان اوقاف موجب شده است که هر موکب به‌صورت مستقل فعالیت کند و برای زائر تصویر منسجمی از نقش امامزادگان، بقاع متبرکه و وقف در اربعین به مخاطبان ارائه نشود.
برای ارتقای جایگاه این مواکب، باید آنها را به «شبکه روایت وقف در اربعین» تبدیل کرد. طراحی هویت بصری و فرهنگی واحد، معرفی نقش موقوفات و واقفان در خدمت‌رسانی، تقویت برنامه‌های قرآنی، فرهنگی و پاسخ‌گویی دینی، استقرار تیم‌های رسانه‌ای برای روایت خدمت، بهره‌گیری حرفه ایی از نخبگان و مبلغان، راه‌اندازی پویش‌هایی با محور «وقف برای خدمت حسینی» و معرفی الگوهای نوین وقف از جمله اقداماتی است که می‌تواند این هدف را محقق سازد.
نکته مهم آن است که مواکب سازمان اوقاف را نباید در زمره مواکب دولتی یا متکی به بیت‌المال دانست. خدمات این مواکب بر پایه موقوفات، نذورات، مشارکت‌های مردمی، ظرفیت بقاع متبرکه، خیران، خادمان و هیئت‌های امنا شکل می‌گیرد.به تعبیر دیگر، مواکب اوقاف «از مردم، با مردم و برای مردم» هستند؛ زیرا پشتوانه اصلی آنها، نیت ماندگار واقفان و مشارکت مؤمنانه مردم است، نه بودجه عمومی و بیت‌المال. همین ویژگی، به این مواکب هویتی ممتاز می‌بخشد و آنها را به نماد پیوند وقف، مشارکت اجتماعی و خدمت حسینی در بزرگ‌ترین اجتماع دینی جهان تبدیل می‌کند.
در نهایت، مواکب امامزادگان، بقاع متبرکه و سازمان اوقاف، تنها مراکز خدمت‌رسانی به زائران نیستند؛ بلکه می‌توانند ویترین فرهنگ وقف، خدمت و مردم‌داری دینی در بزرگ‌ترین اجتماع مذهبی جهان باشند. اگر این مواکب بتوانند در کنار خدمت شایسته، پیام ماندگار وقف، نقش امامزادگان در حیات دینی جامعه و فرهنگ مسئولیت‌پذیری اجتماعی را به زائران منتقل کنند، از یک مجموعه خدماتی فراتر رفته و به الگوی «موکب تراز تمدن اسلامی» تبدیل خواهند شد؛ الگویی که نشان می‌دهد وقف، امامزادگان و اربعین، سه حلقه به‌هم‌پیوسته در مسیر ساخت جامعه‌ای مؤمن، خدمت‌گزار و تمدن‌ساز هستند.